Co powinniśmy wiedzieć o nerkach ? Gdzie znajdują się nerki ? Jak pracują nerki ? Czy nerki tylko oczyszczają krew i wydalają nadmiar wody z organizmu? Choroby nerek Najczęstsze choroby nerek i dróg moczowych. Najważniejsze objawy chorób nerek, po stwierdzeniu których powinno się zasięgnąć rady lekarza Badania,leczenie Co to jest niewydolność nerek Rodzaje niewydolności Co to jest dializoterapia? Jakie znamy techniki nerkozastępcze? Czym jest przeszczep nerki? Jak można ocenić stan odżywienia chorych z przewlekłą niewydolnością nerek Parametry rutynowej oceny stanu odżywienia u pacjentów z ostrą i przewlekłą niewydolnością nerek Składniki odżywcze i ich rola Składniki mineralne

Co powinniśmy wiedzieć o nerkach ?
Nerki to parzysty narząd w kształcie fasoli o masie ok. 100 g każda. Są one głównymi strukturami układu moczowego, w skład którego wchodzą ponadto moczowody, pęcherz moczowy oraz cewka moczowa. Jednym z podstawowych zadań nerek jest usuwanie toksycznych produktów przemiany materii poprzez filtrowanie krwi oraz wydalanie ich z organizmu w postaci moczu.

Gdzie znajdują się nerki ?
Obie nerki położone są głęboko w tylnej części jamy brzusznej, pod przeponą, za wątrobą i żołądkiem, w tak zwanej przestrzeni zaotrzewnowej. Lewa nerka leży nieco wyżej od prawej i jest od niej większa. Okolica lędźwiowa - miejsce położenia obu nerek - jest od tyłu chroniona częściowo przez dolne żebra.

Jak pracują nerki ?
Każda nerka składa się z 1- 3 milionów małych jednostek filtrujących zwanych nefronami. Nefron składa się z kilku struktur, z których najważniejszą jest kłębuszek nerkowy - skupisko dużej liczby włosowatych naczyń krwionośnych o bardzo cienkich ścianach. Kłębuszek jest otoczony torebką Bowmana. Bezpośrednio z torebki odchodzi odprowadzający przesącz (ultrafiltrat) kanalik, który kończy się kanalikiem zbiorczym. Tysiące takich kanalików, jako zakończenia nefronów, uchodzą do miedniczki nerkowej. W nerce kłębuszki są zlokalizowane przede wszystkim w korze nerki, a kanaliki - w rdzeniu. Filtrowany przez kłębuszki przesącz - zawierający produkty przemiany materii, takie jak mocznik, kreatynina, kwas moczowy,sód, potas, fosfor i inne - przechodzi przez kanaliki nerkowe do miedniczki. Kanalik może zatrzymać z filtratu pewne niezbędne dla organizmu substancje, bądź wydalić inne - zbędne. Zagęszczony w kanalikach przesącz, już jako mocz, poprzez moczowody przechodzi do pęcherza moczowego. Stąd przez cewkę moczową jest wydalany na zewnątrz. Przez obie nerki przepływa w ciągu doby około 1500 l krwi, z której wskutek procesu filtracji wytwarza się w kłębuszkach około 150 l pierwotnego moczu. Zwrotne wchłanianie w kanalikach nerkowych zatrzymuje 99% składników moczu pierwotnego. W rezultacie nerki mimo ogromnej pracy filtracyjnej wydalają na dobę tylko około 1, 5 l moczu ostatecznego.

Czy nerki tylko oczyszczają krew i wydalają nadmiar wody z organizmu?
Nie! Zadaniem ludzkich nerek, poza wydalaniem substancji, których ustrój już nie może wykorzystać, jest: " regulacja gospodarki wodno- elektrolitowej, " utrzymanie równowagi kwasowo- zasadowej, " produkcja hormonów wpływających na ciśnienie krwi (renina) i wytwarzanie krwinek czerwonych (erytropoetyna), " metabolizm ustrojowy witaminy D 3

Żródło: "Żywienie chorych z niewydolnością nerek" pod red. pod red. Jacka A. Pietrzyka. Toruń 1999. Autorzy rozdziału: Jacek A. Pietrzyk, Paweł Dyras, Iwona Mazur. Konsultanci: prof. Franciszek Kokot, prof. Bolesław Rutkowski. Zob. także: www.dialped.pl

Choroby nerek
Zakażenia nerek
Zapalenie kłębuszków nerkowych
Nerczyca
Nefropatia cukrzycowa
Kamica nerkowa
Torbielowatość nerek
Wady rozwojowe nerek
Nowotwory
Objawy chorób nerek
Badania Leczenie

Najczęstsze choroby nerek i dróg moczowych.
1. Zakażenia nerek i dróg moczowych to najczęstsze choroby układu moczowego. Przebiegają one pod postacią odmiedniczkowego zapalenia nerek (pyelonephritis) i zapalenia pęcherza moczowego (cystitis). Objawami pierwszego są: gorączka, ból w okolicy lędźwiowej, dreszcze, bóle brzucha - lub przebiega ono bezobjawowo. Objawami zapalenia pęcherza są: częste i bolesne oddawanie moczu, któremu towarzyszy pieczenie, bolesne parcie na pęcherz, bóle dołem brzucha. Objawom tym może towarzyszyć gorączka, a w moczu duża ilość leukocytów (ropomocz), krwinek czerwonych (krwinkomocz) i w niewielkich ilościach białko.
2. Zapalenie kłębuszków nerkowych (glomerulonephritis) to ostry lub przewlekły stan zapalny drobnych naczyń krwionośnych kłębuszków. Występuje najczęściej u dzieci i młodych ludzi. Towarzyszy mu z reguły białkomocz i krwinkomocz oraz nadciśnienie. Przewlekłe postaci zapaleń kłębuszków z reguły prowadzą do ich postępującego zniszczenia.
3. Nerczyca (nephrosis), lub zespół nerczycowy, spowodowana jest nadmiernym przepuszczaniem białka przez ściany naczyń krwionośnych kłębuszków, co powoduje utratę białek krwi do moczu. Najczęstszym objawem nerczycy - towarzyszącej wielu chorobom nerek - są masywne obrzęki kończyn dolnych, okolicy lędźwiowej i powiek, a także gromadzenie się płynu w jamie brzusznej (wodobrzusze) i jamie opłucnowej (przesięk opłucnowy).
4. Nefropatia cukrzycowa polega na uszkodzeniu nerek i postępującej niewydolności w przebiegu wiele lat trwającej cukrzycy insulino zależnej. To schorzenie wystepuje u osób od lat chorujacych na cukrzycę i nadciśnienie tętnicze. Pociąga za sobą uszkodzenie nerek. W moczu pojawja się białko, czasami także leukocyty, erytrocyty i wałeczki szkliste. Często też w badanym moczu jest wykrywana obecność glukozy, co powoduje przewlwkłe stany zapalne dróg moczowych. Z koniecznej ostrożności osoby chorujące na cukrzycę nie powinny zaniedbywać okresowego badania moczu i kontroli cisnienia krwi.
5. Kamica nerkowa może być przyczyną niedrożności układu moczowego wywołanej najczęściej obecnością kamienia w miedniczce, moczowodzie lub pęcherzu moczowym. Kamienie - wapniowe, moczanowe lub struwitowe (fosforowo- amonowo-magnezowe) - mogą przejściowo lub trwale zablokować odpływ moczu, doprowadzić do zniszczenia nerki (wodonercza) lub zakażenia. Objawami kamicy jest silny ból (kolka nerkowa), zaburzenia w oddawaniu moczu (bezmocz), gorączka.
6. Torbielowatość nerek (wielotorbielowate zwyrodnienie nerek) zaliczana do wad rozwojowych nerek, polega na występowaniu w nerkach cystowatych tworów, które z biegiem czasu doprowadzają do ciężkiego uszkodzenia miąższu nerki, zakażenia, nadciśnienia i niewydolności.
7. Inne wady rozwojowe nerek i układu moczowego polegają na nieprawidłowej budowie lub braku nerki, wstecznym odpływie moczu z pęcherza moczowego do moczowodów, nieprawidłowej budowie pęcherza moczowego, zwężeniu na różnych poziomach układu moczowego. Następstwem zastoju moczu bywa często wodonercze.
8. Nowotwory nerek i pęcherza moczowego, przebiegające skrycie i bezobjawowo. Ich pierwszym objawem jest najczęściej krwiomocz. Rozpoznane późno - źle rokują.

Najważniejsze objawy chorób nerek, po stwierdzeniu których powinno się zasięgnąć rady lekarza
" obrzęki wokół oczu, zwłaszcza u dzieci, obrzęki rąk i stóp, kostek;
" pieczenie i bolesność w trakcie oddawania moczu; częstomocz, oddawanie moczu w nocy;
" ciemno podbarwiony, krwisty mocz;
" mętny mocz o ostrej woni przypominającej zapach amoniaku;
" bolesność okolicy lędźwiowej poniżej dolnych żeber, nie nasilająca się podczas ruchu;
" podwyższone ciśnienie krwi;
" oporna na leczenie niedokrwistość.
Są to objawy ostrzegawcze. O ile wystąpią jeden lub więcej - są wskazaniem do diagnostyki układu moczowego niezależnie od wieku osoby, u której wystąpiły. Lekarz musi zlecić wykonanie podstawowych badań diagnostycznych, by ustalić przyczynę dolegliwości i zadecydować, jakie leczenie będzie niezbędne.

Badania,leczenie
Badania mogą obejmować:
" pomiar ciśnienia krwi;
" badanie ogólne moczu i posiew z moczu;
" podstawowe badania biochemiczne krwi - stężenia: mocznika, kreatyniny, kwasu moczowego, sodu, potasu, wapnia, fosforu, białek, cholesterolu;
" OB i morfologię;
" USG nerek lub badania radiologiczne: urografię dożylną, cystouretrografię mikcyjną, angiografię lub tomografię komputerową,
" biopsję nerki.

Leczenie:
W zależności od wyników badań lekarz podejmuje decyzję o formie leczenia.
1. W przypadku zachowanej wydolności nerek leczenie może być:
o farmakologiczne,
o dietetyczne,
o chirurgiczne.

2. W przypadku niewydolnych nerek leczenie nerkozastępcze:
o hemodializa,
o dializa otrzewnowa,
o przeszczep nerki

Żródło: "Żywienie chorych z niewydolnością nerek" pod red. pod red. Jacka A. Pietrzyka. Toruń 1999. Autorzy rozdziału: Jacek A. Pietrzyk, Paweł Dyras, Iwona Mazur. Konsultanci: prof. Franciszek Kokot, prof. Bolesław Rutkowski. Zob. także: www.dialped.pl

Co to jest niewydolność nerek
Niewydolność nerek charakteryzuje się utratą zdolności do oczyszczania organizmu z toksycznych produktów przemiany materii, wydalania wody oraz kontroli równowagi wewnątrzustrojowej (homeostazy). Objawami niewydolności będzie wyraźna zmiana objętości wydalanego moczu lub jego brak, narastanie objawów mocznicowego zatrucia organizmu oraz nieprawidłowe wyniki badań laboratoryjnych krwi.

Rodzaje niewydolności
Dwa główne rodzaje niewydolności nerek to niewydolność ostra i niewydolność przewlekła. W pierwszej postaci do zaburzenia homeostazy dochodzi nagle, a kliniczne objawy niewydolności narastają szybko. Przyczynami ostrej niewydolności nerek mogą być:
" niedostateczne ukrwienie nerki powodujące niewydolność przednerkową;
" choroby kłębuszków i miąższu nerki lub zatrucia powodujące niewydolność nerkową;
" zaburzenia odpływu moczu, prowadzące do niewydolności zanerkowej.
Rokowanie w ostrej niewydolności nerek zależy od stopnia uszkodzenia nerki i ciężkości stanu pacjenta. Ciężkie postaci w 50% przypadków nadal kończą się niepomyślnie.
Przewlekła niewydolność nerek może w powolny sposób rozwijać się jako następstwo przebytych chorób nerek uszkadzających kłębuszki nerkowe lub kanaliki, zatrucia, chorób metabolicznych, wad i zakażeń układu moczowego oraz wiele lat trwającej kamicy nerkowej. Narastanie objawów klinicznych jest wolne. Organizm uruchamia mechanizmy przystosowawcze do rosnącego zatrucia lecz gdy są one niewystarczające - dochodzi do przewlekłej (schyłkowej) niewydolności nerek, manifestującej się z reguły: osłabieniem, wyniszczeniem, brakiem apetytu, niedokrwistością, nadciśnieniem, zakwaszeniem organizmu (kwasicą metaboliczną), bólami kostnymi i skłonnością do patologicznych złamań kości, skłonnością do krwawień, a w skrajnych postaciach - śpiączką mocznicową. Bardzo charaktery stycznym objawem jest typowa, słodko-mdława woń z ust chorych. Ponadto mogą się oni skarżyć na uporczywy świąd skóry i poranne wymioty.
Rokowanie w przewlekłej niewydolności nerek jest zawsze poważne. Niemniej, gdy pacjent wcześnie znajdzie się pod opieką specjalistycznej poradni nefrologicznej, stosuje się do zaleceń lekarskich i dietetycznych oraz prowadzi odpowiedni tryb życia, to okres leczenia zachowawczego i dializoterapii może trwać wiele lat.

Jakie związki można uznać za najważniejsze wskaźniki zatrucia mocznicowego?
Jest ich kilka, z których do najważniejszych należą przede wszystkim kreatynina i mocznik, a także kwas moczowy, parathormon oraz niektóre jony. Dla całościowej oceny stanu pacjenta warto dokonywać analizy stężeń wymienionych związków. Stężenie kreatyniny jest powszechnie wykorzystywane do oceny stopnia zaawansowania niewydolności nerek, choć nie są znane efekty toksyczne tego związku. Z biochemicznego punktu widzenia kreatynina jest produktem pochodnym przemian metabolicznych zachodzących w mięśniach. Kreatynina jest jednym z niewielu związków, które są w nerkach filtrowane i prawie w całości usuwane do moczu. Im filtrowanie jest sprawniejsze, tym poziomy kreatyniny we krwi są niższe. Czynność nerek można ocenić za pomocą klirensu kreatyniny. Wysokim stężeniom mocznika we krwi pacjentów towarzyszy wiele objawów klinicznych mocznicy - zaburzenia świadomości (ospałość, śpiączka), wymioty, zaburzenia krzepliwości krwi (krwawienia) lub nasilony świąd skóry. Stężenie mocznika we krwi jest proporcjonalne do ilości spożytych w diecie białek.
Cząsteczkę mocznika można uznać za wskaźnik:
" stopnia zatrucia mocznicowego,
" zawartości białek w diecie,
" skuteczności stosowanej dializoterapii.


Żródło: "Żywienie chorych z niewydolnością nerek" pod red. pod red. Jacka A. Pietrzyka. Toruń 1999. Autorzy rozdziału: Jacek A. Pietrzyk, Paweł Dyras, Iwona Mazur. Konsultanci: prof. Franciszek Kokot, prof. Bolesław Rutkowski. Zob. także: www.dialped.pl

Co to jest dializoterapia?
Tysiącom ludzi żyjących dzięki dializie to słowo nie jest obce. Poprzez dializoterapię rozumiemy techniki nerkozastępcze, które umożliwiają oczyszczenie krwi z toksycznych produktów przemiany materii, odwodnienie chorego i wyrównanie zaburzeń jonowych krwi w sposób zbliżony do tego, w jaki czyni to nerka. Niestety, pomimo coraz doskonalszej techniki i nowoczesnych technologii, dializoterapia nie uporała się ze wszystkimi problemami, które rozwiązuje każ da zdrowa nerka. Dializoterapię wspiera się lekami, które zastępują czynności niewydolnej nerki i uzupełniają niedoskonałość samej dializy. Przy odpowiednim trybie życia, pacjent leczony dializami może przeżyć wiele lat.

Jakie znamy techniki nerkozastępcze?
Można je podzielić na dwie grupy. Pierwsza z nich to techniki hemodializacyjne , pozwalające za pomocą specjalnych filtrów zwanych dializatorami lub hemodiafiltrami oczyszczać krew pacjentów. Różnica pomiędzy filtrami polega głównie na mechanizmie ich działania. W dializatorach do usuwania cząsteczek toksyn i jonów wykorzystuje się zjawisko dyfuzji (przemieszczania się przez półprzepuszczalną błonę dializacyjną związków zgodnie z różnicą ich stężeń we krwi i dializacie przedzielonych błoną). Hemofiltry i hemodiafiltry pozwalają na oddzielenie bezbiałkowego osocza od pozostałych składników krwi, wykorzystując wysokie ciśnienie przezbłonowe. Ten drugi mechanizm przypomina to, co dzieje się w kłębuszku nerkowym. O wielkości odwodnienia pacjenta (ultrafiltracji) w obu metodach decydują ciśnienia panujące w dializatorze lub hemofiltrze. Do drugiej grupy technik dializacyjnych zaliczamy dializę otrzewnową.Dializa poprzez otrzewną jest możliwa dzięki temu, że otrzewna (cienka i dobrze ukrwiona błona surowicza, o powierzchni około 2 metrów kwadratowych u dorosłego człowieka, wyściełająca od wewnątrz jamę brzuszną) działa jako błona półprzepuszczalna. Opłukiwanie jej dializatem powoduje przechodzenie cząstek toksyn mocznicowych, jonów oraz wody z krwi do dializatu. Usuwanie ich z ustroju odbywa się poprzez cykliczną wymianę płynu dializacyjnego.

Czym jest przeszczep nerki?
Przeszczep nerki jest również formą leczenia nerkozastępczego, tyle że w przeciwieństwie do dializoterapii wykorzystuje się nerkę pobraną od obcej osoby, u której stwierdzono objawy śmierci pnia mózgu (przeszczep ze zwłok), lub od blisko spokrewnionego z pacjentem członka rodziny (przeszczep rodzinny). Nerkę taką, po odpowiednim dobraniu na podstawie wyników typowania antygenów zgodności tkankowej pomiędzy biorcą i dawcą, podłącza się do dużych naczyń krwionośnych jamy brzusznej (bardzo często jako trzecią). Moczowód tej nerki jest wszczepiany do pęcherza moczowego biorcy. Pacjenci przez cały czas po przeszczepie muszą zażywać leki zapobiegające odrzucaniu obcej nerki przez ich organizm. Pomyślnie wykonany przeszczep nerki zapewnia niemal całkowity powrót do zdrowia na kilka do kilkunastu lat. Przeszczep rodzinny nerki stwarza szansę na wyleczenie znacznie szybciej, ograniczając wieloletnie oczekiwanie (na dializie) na przeszczepienie nerki pobranej ze zwłok.

Żródło: "Żywienie chorych z niewydolnością nerek" pod red. pod red. Jacka A. Pietrzyka. Toruń 1999. Autorzy rozdziału: Jacek A. Pietrzyk, Paweł Dyras, Iwona Mazur. Konsultanci: prof. Franciszek Kokot, prof. Bolesław Rutkowski. Zob. także: www.dialped.pl

Jak można ocenić stan odżywienia chorych z przewlekłą niewydolnością nerek
Całościowa ocena stanu odżywienia chorych z niewydolnością nerek nie jest prosta. U pacjentów z ostrą niewydolnością nerek temu zagadnieniu nie poświęca się zbyt wiele uwagi wychodząc z założenia, że krótki czas trwania niewydolności i ścisła (lub ze znacznymi ograniczeniem podaży białka i niektórych składników mineralnych) dieta nie spowodują niekorzystnych następstw. Jedynym widocznym skutkiem takiego postępowania będzie wyraźny ubytek masy ciała chorego po kilku lub kilkunastu dniach leczenia. Powrót funkcji nerek oraz stopniowe znoszenie ograniczeń dietetycznych pozwolą na odrobienie strat w stosunkowo krótkim czasie. U chorych z niewydolnością przewlekłą ocena stanu odżywienia jest jednym z najważniejszych elementów oceniających prawidłowość naszego postępowania i skuteczność leczenia. Prawidłowość odżywienia pacjenta można ocenić na podstawie: wzrostu, ciężaru ciała, procentu niedoboru ciężaru ciała do wzrostu, a w niektórych przypadkach do wieku, grubości fałdu skórnego nad mięśniem trójgłowym ramienia, na brzuchu i pod łopatką. Dobrym wykładnikiem antropometrycznym stanu odżywienia jest ocena masy mięśniowej, której prostym pomiarem jest obwód ramienia. Dla niektórych potrafiących to zrobić, doskonałym wykładnikiem stanu odżywienia jest ocena całkowitej wody ustroju oraz procentowa zawartość tkanki tłuszczowej. Stan odżywienia można ponadto ocenić na podstawie wyników badań laboratoryjnych krwi. Najważniejszymi kryteriami oceny są:
" stężenie białka, a szczególnie stężenie albumin we krwi, które u chorych z przewlekłą niewydolnością nerek są najbardziej stabilnym biochemicznym wykładnikiem stanu odżywienia,
" stężenie transferyny (białka wiążącego żelazo w surowicy),
" stężenie dopełniacza (białka uczestniczącego w reakcjach odpornościowych organizmu),
" zachowanie się stężeń poszczególnych aminokwasów(cząsteczek budulcowych białek).
U nieprawidłowo odżywiających się chorych z przewlekłą niewydolnością nerek może dojść do zaburzenia proporcji w stężeniach aminokwasów. O prawidłowym odżywianiu tych chorych i właściwej podaży białka w ich diecie będą mówiły stężenia mocznika - wysokie przy wysokiej podaży i niskie przy stosowaniu diety ubogo białkowej. Wysokie stężenia fosforu i potasu obserwuje się u pacjentów spożywających duże ilości białek. Szczegółowe parametry rutynowej kontroli stanu odżywienia chorych z niewydolnością nerek przedstawiono poniżej.

Parametry rutynowej oceny stanu odżywienia u pacjentów z ostrą i przewlekłą niewydolnością nerek
Parametry rutynowej oceny stanu odżywienia u pacjentów z ostrą i przewlekłą niewydolnością nerek
" SKŁADNIKI ODŻYWCZE
dobowa podaż składników odżywczych: białka, węglowodanów, tłuszczów, kalorii, składników mineralnych, witamin, płynów.
" BADANIA ANTROPOMETRYCZNE
wzrost, tempo wzrostu (dzieci) ciężar ciała, % niedoboru ciężaru ciała dla wieku, stosunek ciężaru ciała do wzrostu grubość fałdu nad mięśniem trójgłowym ramienia i pod łopatką (wielkość rzeczywista i % wartości standardowej)
" BADANIA LABORATORYJNE KRWI
stężenia białka całkowitego, albumin, transferyny stężenia w osoczu krwi mocznika i kreatyniny stężenia sodu, potasu, chlorków, wodorowęglanów, wapnia, fosforu nieorganicznego, magnezu stężenia glukozy (na czczo), trójglicerydów, cholesterolu i lipoprotein o dużej gęstości
" INNE BADANIA
klirensy endogennej kreatyniny i mocznika, objętość wydalonego moczu badania radiologiczne układu kostnego (wiek kostny, cechy osteoporozy) Zaburzenia odżywiania chorych z niewydolnością nerek mogą być także następstwem nieprawidłowej przemiany cukrów i tłuszczów. Chorzy z przewlekłą niewydolnością nerek gorzej tolerują cukry. Przyczyną jest zmniejszona wrażliwość ich komórek na insulinę. Po spożyciu znacznych ilości węglowodanów, poziom cukru we krwi u tych pacjentów może przez dłuższy czas być podwyższony. Metabolizm tłuszczów u chorych z przewlekłą niewydolnością nerek nadal nie jest w pełni wyjaśniony. Większość dializowanych pacjentów ma podwyższone poziomy trójglicerydów, wolnych kwasów tłuszczowych i cholesterolu. Zaburzenia te przyspieszają rozwój zmian miażdżycowych w naczyniach krwionośnych. Zatrucie mocznicowe wywołane przewlekłą niewydolnością nerek, przypomina jeden wielki chaos metaboliczny z równoczesnym uruchomieniem przez organizm szeregu procesów przystosowawczych. Dializoterapia skutecznie znosi wiele objawów toksemii mocznicowej - ale nie wszystkie! Stosowanie właściwej diety - jak wykazały to najnowsze badania - ma zasadnicze znaczenie w utrzymaniu dobrego stanu zdrowia i w zmniejszaniu zatrucia mocznicowego u wszystkich chorych z upośledzoną funkcją nerek>. Warto zatem poświęcić diecie znacznie więcej uwagi.

Żródło: "Żywienie chorych z niewydolnością nerek" pod red. pod red. Jacka A. Pietrzyka. Toruń 1999. Autorzy rozdziału: Jacek A. Pietrzyk, Małgorzata Równicka, Alina Żebrowska, Małgorzata Liber Konsultanci: prof. Franciszek Kokot, prof. Bolesław Rutkowski. Zob. także: www.dialped.pl

Składniki odżywcze i ich rola
Białka - budulec ciała Tłuszcze- wydajne źródło energii Węglowodany- źródło energii i ciepła Energia Woda
Składnikami odżywczymi nazywamy substancje, które są niezbędne dla życia, prawidłowego wzrostu i rozwoju oraz dla zapewnienia dobrego zdrowia. Są one zawarte w pożywieniu. Po spożyciu i trawieniu pokarmów w przewodzie pokarmowym, składniki odżywcze mogą być wchłonięte i zmetabolizowane w organizmie. Każdy ze składników odżywczych pełni określoną rolę, której nie jest w stanie spełnić inny składnik. Dieta niedoborowa w poszczególne składniki odżywcze prowadzi z czasem do niezaspokojenia potrzeb ustroju i naruszenia jego rezerw. Efektem tego stanu jest nadmierny rozpad tkanek, postępujące wyniszczenie, niedobory witamin lub minerałów - a w skrajnych przypadkach - zgon. Podstawowymi składnikami odżywczymi niezbędnymi dla życia i dobrego zdrowia są:
" białka - podstawa budowy i przebudowy tkanek organizmu;
" tłuszcze - źródło energii i podstawowych kwasów tłuszczowych, nośnik witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K) i ważny składnik błon komórkowych i złożonych białek;
" węglowodany - źródło energii;
" energia;
" woda;
" składniki mineralne i pierwiastki śladowe - (jony) składniki płynów ustrojowych, tkanek, enzymów, barwników;
" witaminy - substancje pochodzenia organicznego odgrywające ważną rolę w przemianach metabolicznych.


Białka - budulec ciała
Białko jest najważniejszym składnikiem pokarmowym i jest niezbędne do utrzymania życia. Nie może być zastąpione żadnym innym składnikiem. Białko stanowi zasadniczy element budowy wszystkich tkanek, a odpowiedni jego dowóz decyduje o stanie zdrowia. Białko najlepszej jakości występuje w produktach pochodzenia zwierzęcego, w mięsie zwierząt, ryb, drobiu, w mleku i jego przetworach, w jajach. Białko pochodzenia roślinnego zalicza się do białek niepełnowartościowych. Przy spożywaniu białka w zbyt małych ilościach lub o niskiej jakości, czynność komórek ulega upośledzeniu, manifestującym się zwiększeniem podatności na zakażenia i choroby. Stosowanie diety niskobiałkowej przez dłuższy czas hamuje wzrost, powoduje rozpad i zużycie własnych tkanek ustroju bez możliwości ich odnowy. Zastosowanie natomiast zbyt dużej ilości białka w diecie może być przyczyną gromadzenia się w nadmiarze produktów ich rozpadu (np. kwasu moczowego), wzrostu stężenia mocznika, potasu, fosforu we krwi, a jeśli nerki są niewydolne - zakwaszenia ustroju. Organizm człowieka nie ma możliwości tworzenia rezerw białka. Jego źródłem w stanach niedoboru w diecie są prawie wyłącznie mięśnie.
TŁUSZCZE- wydajne źródło energii
Tłuszcze mogą być gromadzone w ustroju pod postacią tkanki tłuszczowej, której ilość waha się znacznie pomiędzy poszczególnymi ludźmi. Tłuszcze występują zasadniczo w dwóch postaciach różniących się od siebie budową kwasów tłuszczowych. Nasycone kwasy tłuszczowe zawarte są przede wszystkim w tłuszczach i produktach zwierzęcych - maśle, smalcu, boczku, mięsach, wędlinach, śmietanie i tłustych serach. Nienasycone kwasy tłuszczowe zawarte są w tłuszczach roślinnych - w olejach słonecznikowym, sojowym, kukurydzianym, rzepakowym i w oleju rybim. Uważa się, ż e tłuszcze nienasycone są zdrowsze i one powinny przeważać w diecie. Niedobór niezbędnych kwasów tłuszczowych w diecie może być przyczyną obniżonej odporności oraz licznych chorób skóry i naczyń krwionośnych. Jednym z podstawowych tłuszczów gromadzonych w ustroju jest cholesterol. Jest on głównie zawarty w produktach zwierzęcych: maśle, słoninie, wędlinach, tłustym nabiale, żółtkach jaj, móżdżku, majonezie - ale także w oleju palmowym i maśle kokosowym. Nadmiar cholesterolu w organizmie przyspiesza procesy miażdżycowe.
Węglowodany- źródło energii i ciepła
Węglowodany są źródłem energii i ciepła, i są niezbędne do metabolizowania innych składników odżywczych, takich jak białka i tłuszcze. Z praktycznego punktu widzenia węglowodanami są głównie: skrobia (wielocukier), glukoza (cukier prosty) i sacharoza (dwucukier, cukier spożywczy). Skrobię spotykamy w wielu produktach spożywczych - pieczywie, przetworach mącznych i zbożowych, ryżu, ziemniakach, warzywach okopowych i jarzynach. Skrobia tworzy główną masę pokarmową i wraz z błonnikiem korzystnie wpływa na aktywność ruchową jelit, właściwe trawienie i formowanie masy kałowej. Produkty skrobiowe zawierają ponadto inne składniki (witaminy, sole mineralne, pierwiastki śladowe) i niewielkie ilości białek. Cukier (sacharoza) jako źródło energii i ciepła nie jest niezbędny do życia. Wchodzi w skład dżemów, marmolad, cukierków i wielu innych produktów nie zawierających z reguły już żadnych innych składników odżywczych (poza niektórymi witaminami). Owoce są bogatym źródłem cukrów prostych - glukozy i fruktozy.
Energia
Przetwarzaniu pokarmów towarzyszy wydzielanie energii mierzonej najczęściej w kilokaloriach (kcal). Prawidłowe odżywianie każdego pacjenta powinno zabezpieczyć wszystkie jego potrzeby energetyczne, a u dzieci - dodatkowo wzrost. Kalorie dostarczone z pożywieniem zaopatrują organizm w energię, umożliwiając jego prawidłowe funkcjonowanie. Głównym źródłem energii są węglowodany i tłuszcze. Jeden gram tłuszczu dostarcza dwukrotnie więcej energii w porównaniu do węglowodanów lub białek. Aby właściwie spełniać swoje funkcje, organizm potrzebuje określonej ilości kalorii. Jeżeli spożywa się zbyt mało kalorii, organizm uzyska ich niezbędną ilość ze zmetabolizowania zapasów tłuszczu lub białek własnych mięśni, co na dłuższą metę prowadzi do wyniszczenia. Jeżeli spożywa się zbyt wiele kalorii - zwiększają się nasze zapasy tłuszczu i niepotrzebnie przybywamy na wadze. Pamiętajmy! Odpowiednia ilość kalorii musi być spożywana każdego dnia, by chronić organizm przed zmniejszaniem lub zwiększaniem masy ciała.
Woda
Woda jest niezbędna do życia, ponieważ każdy proces toczący się w naszym organizmie ma miejsce w środowisku wodnym. Człowiek potrzebuje dziennie około 2 do 3 litrów wody, jakkolwiek ilość ta jest osobniczo bardzo zmienna. Zależy ona ponadto od strat drogą nerek (mocz), strat ze stolcem, poprzez pocenie i parowanie przez skórę, wydychanie przez płuca i od temperatury zewnętrznej, i jest różna w różnych stanach chorobowych.

Żródło: "Żywienie chorych z niewydolnością nerek" pod red. pod red. Jacka A. Pietrzyka. Toruń 1999. Autorzy rozdziału: Jacek A. Pietrzyk, Małgorzata Równicka, Alina Żebrowska, Małgorzata Liber Konsultanci: prof. Franciszek Kokot, prof. Bolesław Rutkowski. Zob. także: www.dialped.pl

Składniki mineralne
Sód Potas Fosfor Wapń Magnez Żelazo Witaminy
U pacjentów z niewydolnością nerek, leczonych zachowawczo oraz dializowanych, niektóre składniki mineralne wywierają zasadniczy wpływ na stan ich zdrowia. Do działających szkodliwie zaliczamy nadmiar sodu, potasu i fosforu. U chorych z przewlekłą niewydolnością nerek obserwuje się często niedobory wapnia, żelaza i magnezu, a u dializowanych - cynku.

Sód
Sód jest pierwiastkiem występującym w większości pokarmów. Dzienne zapotrzebowanie na sód jest niewielkie i w zupełności pokrywa go ilość dostarczana z pokarmami. Stosowanie sodu w postaci soli kuchennej (chlorku sodu) czy spożywanie potraw z dodatkiem środków konserwujących lub przypraw zawierających sód powoduje przekroczenie dobowego zapotrzebowania na ten pierwiastek. Nadmiar sodu, podobnie jak i wody, jest wydalany z organizmu z moczem, potem lub kałem. Niewydolne nerki nie usuwają nadmiaru sodu. Również możliwości wydalania sodu poprzez dializę są ograniczone. Sód zatrzymany w organizmie działa "jak gąbka" wiążąc płyny i zwiększając pragnienie. Stopniowo dochodzi do zwiększania wagi, powstawania obrzęków i nadciśnienia tętniczego. O ilościach spożywanego sodu, szczególnie w okresie przeddializacyjnym, powinien decydować lekarz. Nadmierne ograniczenie podaży sodu, szczególnie podczas stosowania leków moczopędnych, może prowadzić do niedoboru sodu (hiponatremii).

Produkty szczególnie bogate w sód:
" ryby wędzone, konserwy, marynaty;
" konserwy mięsne i pasztety;
" wędliny: kabanosy, kiełbasa krakowska, mielonka, parówkowa, zwyczajna, szynka mielona; boczek wędzony;
" kiszka, kiełbasa pasztetowa, wątrobiana, salceson;
" sery podpuszczkowe dojrzewające: edamski, ementaler, gouda, myśliwski, rokpol pleśniowy, trapistów, tylżycki;
" sery topione, sery twarogowo-owcze (bryndza, oszczypek);
" produkty piekarnicze - bagietka francuska, bułka tarta;
" produkty zbożowe - płatki kukurydziane;
" sos keczup;
" zupy (koncentraty), rosół, barszcz biały, barszcz czerwony, fasolowa z mięsem, jarzynowa.


Potas
Potas jest podstawowym pierwiastkiem wnętrza komórek - odpowiada za utrzymanie w nich wody. Uczestniczy w wielu przemianach metabolicznych cukrów i energii, aktywuje działanie wielu enzymów. Od prawidłowych stężeń potasu we krwi zależą: praca mięśni, praca serca i czynności układu nerwowego. U pacjentów z przewlekłą niewydolnością nerek, leczonych zachowawczo, z utrzymaną diurezą, potas jest wydalany z moczem przez dość długo, pomimo narastania innych objawów niewydolności. Źródłem potasu są przede wszystkim spożywane pokarmy. U dializowanych pacjentów jedyną drogą usunięcia nadmiaru potasu jest dodatkowa dializa lub podanie syntetycznych żywic jonowymiennych. Wysokie stężenia potasu stanową zagrożenie dla życia! Nadmiar potasu w ustroju prowadzi do zaburzenia czynności serca (zwolnienia akcji, niemiarowości, aż do całkowitego zatrzymania), które to dolegliwości pojawiają się natychmiast po spożyciu potasu w większych ilościach. Pierwszymi objawami nadmiaru potasu, które łatwo zauważą sami chorzy, są: " mrowienia w okolicy ust i języka, " uczucie osłabienia siły rąk, " mrowienia nóg, "nogi z waty".
Produkty szczególnie bogate w potas:
" produkty zbożowe: kasza gryczana, jęczmienna, otręby pszenne, płatki kukurydziane, płatki owsiane, pszenne, pieczywo żytnie, pieczywo chrupkie, chleb pumpernikiel; " mleko sproszkowane zagęszczone; " mięso i jego przetwory; " suche nasiona roślin strączkowych;

Fosfor

Fosfor jest pierwiastkiem występującym we wszystkich rodzajach pożywienia. Dla organizmu jest ważny jako budulec koś ci i zębów. Zapotrzebowanie naszego organizmu na fosfor jest niewielkie i zazwyczaj spożywamy go za dużo. Nerki, tak jak w przypadku wody, sodu i potasu, usuwają nadmiar fosforu z moczem. Niewydolne nerki tracą zdolność wydalania fosforu stosunkowo wcześnie, stąd jon ten zaczyna stopniowo gromadzić się w organizmie już u pacjentów ze średnio zaawansowaną niewydolnością nerek. Wraz z postępem niewydolności rośnie stężenie fosforu we krwi. Najgroźniejszym powikłaniem nadmiaru fosforu we krwi jest postępujące odwapnienie kości, natomiast następstwa tego stanu, ujawniające się po miesiącach lub latach, są dramatyczne! Dochodzi do obniżenia się stężenia wapnia we krwi poprzez wytrącanie się soli wapniowo- fosforanowych odkładających się w postaci złogów w sercu, mięśniach i naczyniach krwionośnych. Najgroźniejszym powikłaniem nadmiaru fosforu we krwi jest jednak postępujące odwapnienie kości prowadzące do osteoporozy, której towarzyszą patologiczne złamania lub skrzywienia kości - jako następstwo wtórnej nadczynności przytarczyc. Towarzyszy jej niedobór wapnia mogący być przyczyną bolesnych skurczów mięśni i bóli kostnych. Większość chorych z niewydolnością nerek powinna zażywać preparaty wiążące fosfor w świetle przewodu pokarmowego (najczęściej węglan wapnia czyli calcium carbonicum, w wyjątkowych przypadkach Alusal). Leki te powodują wydalanie nadmiaru fosforu z kałem. Należy pamiętać, że fosfor trudno usunąć z krwi w czasie dializy, tak więc jedynym skutecznym sposobem kontroli jego stężeń we krwi jest ograniczenie spożywania produktów bogatych w fosfor i systematyczne zażywanie leków wiążących go w świetle przewodu pokarmowego. Nadmiar fosforu w organizmie nie jest odczuwany bezpośrednio po spożyciu bogatych w fosfor produktów, lecz objawi się za kilka miesięcy bólami kości i stawów!
Produkty szczególnie bogate w fosfor:
" podroby: wątroba, móżdżek, nerki; " ryby - świeże, solone, wędzone, konserwy rybne; " żółtka jaj; " sery dojrzewające podpuszczkowe: brie, cheddar, edamski, ementaler, gouda, myśliwski, trapistów, tylżycki, camembert; " sery topione: edamski, ementaler; " sery twarogowo - owcze - bryndza; " mleko pełne sproszkowane; " indyk, kaczka, pasztety drobiowe; " wędliny - kabanos, szynka mielona; " suche nasiona roślin strączkowych - fasola biała, kolorowa, groch, soja; " grzyby; " pieczywo i produkty zbożowe: kasza gryczana prażona, jęczmienna, makarony, otręby pszenne, zarodki pszenne, płatki owsiane, mąka kukurydziana, chleb chrupki, bułki graham; " wyroby cukiernicze - kakao, czekolada, orzechy, migdały.
Dodatkowym źródłem fosforu są fosforany dokładane w procesach przetwarzania żywności, np. przy produkcji serów topionych, niektórych wędin, napojów orzeźwiających typu COCA- COLA! " ryby; warzywa: ziemniaki, surowe buraki, brukiew, bakłażany, cukinie, czosnek, koperek zielony, pomidory, szpinak, bób, botwinka (boćwina), chrzan, groszek zielony, Wapń

Wapń
Wapń stanowi podstawowy składnik mineralny kości i zębów, uczestniczy w procesach krzepnięcia krwi, jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania nerwów i właściwego kurczenia się mięśni. U chorych z niewydolnością nerek jest go z reguły za mało. Jest to spowodowane niedoborem aktywnej witaminy D 3 . Bezpośrednią przyczyną niedoboru wapnia we krwi dializowanych chorych jest znacznie obniżone wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego i zmniejszone uwalnianie wapnia z kości. Objawami niedoboru wapnia są: tężyczka (bolesne długotrwałe kurcze mięśni), drżenie rąk i nóg, mrowienie w koń czynach, uczucie "zimnych rąk", zmiany zabarwienia szkliwa zębowego, łamliwość kości i ich skrzywienia. Dieta chorych z niewydolnością nerek w okresie przeddializacyjnym i podczas dializoterapii powinna być bogata w wapń . Niestety, większość produktów spożywczych o dużej zawartości wapnia zawiera również znaczne ilości szkodliwego dla zdrowia fosforu. O dozwolone ilości spożywanych produktów należy zapytać dietetyczkę.
Produkty szczególnie bogate w wapń :
" mleko pełne w proszku; " mleko zagęszczone niesłodzone; " sery dojrzewające podpuszczkowe: tylżycki, gouda, trapistów; " sery topione, camembert; " ser twarogowo-owczy - bryndza; " szprot wędzony; " czekolada mleczna; " soja; " znaczne ilości chudego mleka; " duża ilość wapnia może być zawarta w wodzie wodociągowej lub studziennej (" twardej"). " kalarepa, pietruszka, grzyby, keczup, " koncentrat pomidorowy; " owoce: agrest, banany, brzoskwinie, morele, porzeczka czerwona, porzeczka czarna, winogrona, ananasy, suszone owoce, soki i koncentraty owocowe;

Magnez
Niedobór magnezu u dializowanych pacjentów może być spowodowany niedoborem magnezu w diecie, złym wchłanianiem z przewodu pokarmowego, nadmierną utratą z płynami lub wydzielinami ustrojowymi oraz z powodu utraty magnezu podczas dializy. Jednym z najważniejszych objawów niedoboru magnezu są drżenia mięśni, osłabienie, depresja i brak apetytu. Niedobory magnezu są u chorych z przewlekłą niewydolnością nerek rzadkie, częściej spotyka się u nich hipermagnezemię (podwyższone stężenie magnezu we krwi).
Produktami spożywczymi o dużej zawartości magnezu są:
" kakao; " czekolada; " migdały; " orzeszki ziemne; " jęczmień ; " mąka pszenna, razowa; " kukurydza; " płatki owsiane, pieczywo chrupkie; " ryby (makrele, łosoś, śledzie); " banany; " rodzynki; " suszone śliwki, brzoskwinie; " suche nasiona roślin strączkowych (soja, fasola, groch); " selery; " ziemniaki w skórce; " otręby i zarodki pszenne. " wyroby cukiernicze: kakao, czekolada, chałwa, orzechy, rodzynki, makowiec.

Żelazo
Żelazo jest niezbędne do syntezy hemoglobiny - czerwonego barwnika przenoszącego tlen w krwinkach czerwonych (erytrocytach). Niedobór żelaza prowadzący do niedokrwistości u pacjentów z przewlekłą niewydolnością nerek wynika przede wszystkim z niedostatecznego wchłaniania żelaza z przewodu pokarmowego. U dializowanych pacjentów jedną z przyczyn niedokrwistości jest niewielka, aczkolwiek stała utrata krwi podczas zabiegów hemodializy oraz pobieranie krwi do badań laboratoryjnych. Niedoborowi żelaza można zapobiegać poprzez podaż doustną lub dożylną leków zawierających ten jon. Pacjentom z niedokrwistością, którym przetacza się krew, dodatkowa podaż żelaza nie jest potrzebna. U wielu chorych z zaawansowaną niewydolnością nerek (lub po ich usunięciu) gromadzące się w organizmie żelazo nie może być wykorzystane z braku erytropoetyny - hormonu odpowiedzialnego za wbudowywanie żelaza do cząsteczek hemoglobiny. Decyzję o uzupełnianiu niedoborów żelaza powinien podejmować lekarz po analizie wyników morfologii krwi pacjentów i po oznaczeniu stężeń żelaza we krwi. Najskuteczniejszym sposobem zwalczania niedoboru żelaza jest podaż dożylna. Jednym z najczęściej stosowanych, najlepiej przyswajalnych preparatów jest Ferrum Lek (glukonian żelaza) podawany dożylnie po dializie. Ze względu na niewystarczające wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego, u chorych z niewydolnością nerek, nie podajemy wykazu produktów spożywczych bogatych w żelazo. Nadmiar nagromadzonego żelaza jest szkodliwy i może prowadzić do zatrucia

Witaminy
Witaminy są substancjami niezbędnymi dla życia i uczestniczą w wielu reakcjach chemicznych przebiegających w organizmie, wspomagając działanie enzymów. Dzieli się je na dwie grupy: rozpuszczalne w wodzie i rozpuszczalne w tłuszczach. Te ostatnie, obecne w większości produktów tłuszczowych, nie są uszkadzane lub niszczone w trakcie gotowania i mogą być gromadzone w tkankach. Mówiąc o ich roli należy pamiętać, że: " witamina D i wapń są niezbędne dla prawidłowej budowy kośćca, zębów; " witamina A zapewnia zdrową, nierogowaciejącą skórę i prawidłowe widzenie; " witamina K jest niezbędna w utrzymaniu prawidłowej krzepliwości krwi; " witamina E jest silnym antyutleniaczem i chroni komórki przed zniszczeniem.
Witaminy rozpuszczalne w wodzie ulegają zniszczeniu podczas gotowania lub w trakcie przygotowywania albo nadmiernie długiego przechowywania posiłków. Ich źródłem są przede wszystkim jarzyny liściaste, drożdże, wątroba, owoce - w tym cytrusowe i leśne. Ich rolę najkrócej określono poniżej: " kompleks witamin B 1 , B 2 , B 6 jest niezbędny w przemianach metabolicznych węglowodanów; " kwas foliowy i witamina B 12 uczestniczą w produkcji czerwonych krwinek (erytrocytów); " witamina C jest niezbędna dla prawidłowej budowy tkanki łącznej i czynności układu odpornościowego.
UWAGA! Nie każdy z wielowitaminowych preparatów dostępnych w aptekach nadaje się do zażywania przez pacjentów z niewydolnością nerek. W razie wątpliwości wskazane jest zasięgnięcie rady lekarza lub dietetyczki.

Żródło: "Żywienie chorych z niewydolnością nerek" pod red. pod red. Jacka A. Pietrzyka. Toruń 1999. Autorzy rozdziału: Jacek A. Pietrzyk, Małgorzata Równicka, Alina Żebrowska, Małgorzata Liber Konsultanci: prof. Franciszek Kokot, prof. Bolesław Rutkowski. Zob. także: www.dialped.pl